By
Në një vend ku standardi negociohet, privilegji shpërndahet dhe lidershipi sillet si pronë private, nuk mund të ketë elitë të vërtetë por vetëm një rreth të mbyllur që riprodhon vetveten.
Një vend pa elitë, por me shumë “të përzgjedhur”
Shqipëria prej vitesh jeton me një mashtrim kolektiv: flet për elitë, por në realitet prodhon vetëm njerëz me akses. Me lidhje, me njohje, me afërsi me pushtetin dhe me aftësinë për t’u futur në rrethin e duhur në kohën e duhur. Kjo nuk është elitë. Kjo është administrim privilegji.
Elita e vërtetë krijon standard, hap rrugë dhe lë pas institucione më të forta se vetja. Në Shqipëri ndodh e kundërta: standardi negociohet, rruga mbyllet dhe institucioni përdoret si shkallë për t’u ngjitur një grushti njerëzish. Prandaj vendi duket gjithmonë i bllokuar në të njëjtat fytyra, të njëjtat mbiemra dhe të njëjtat skema.
Standardi që negociohet
Në një shoqëri normale, aftësia është kriter hyrjeje. Në Shqipëri, aftësia shpesh është vetëm dekor. Hyrja në sistem varet nga besnikëria, nga lidhja, nga përkulja ndaj hierarkisë dhe nga gatishmëria për të mos prishur qetësinë e rrethit të mbyllur.
Kjo është arsyeja pse shumë njerëz të zotë mbeten jashtë, ndërsa mediokriteti promovohet. Jo sepse mungojnë kapacitetet, por sepse sistemi ka frikë nga kapaciteti. Një njeri i aftë, i pavarur dhe me integritet është rrezik për një rend që mbahet me kompromis.
Biznesi i madh si produkt lidhjesh
Bizneset më të mëdha në Shqipëri nuk kanë lindur domosdoshmërisht nga inovacioni, konkurrenca apo zgjerimi i tregut. Një pjesë e tyre janë rritur mbi kontrata publike, PPP, leje ndërtimi dhe akses të drejtpërdrejtë në vendimmarrje. Kjo ka krijuar një klasë ekonomike që nuk prodhon domosdoshmërisht vlerë të re, por kapitalizon afërsinë me pushtetin.
Ky model e bën ekonominë të varur nga politika. Në vend që biznesi të jetë motor zhvillimi, ai shpesh kthehet në zgjatim të shtetit. Dhe kur biznesi lidhet më shumë me pushtetin sesa me tregun, atëherë fiton jo më i afti, por më i lidhuri.
Media që mbyllet vetë
Edhe gazetaria është bërë pjesë e të njëjtit degradim. Në teori, media duhet të jetë hapësira ku kontrollohet pushteti. Në praktikë, shumë redaksi funksionojnë nën presion pronarësh, interesash politike dhe frike ekonomike. Kështu, edhe hyrja në gazetari bëhet e vështirë për këdo që nuk ka mbështetje, akses apo “mbrojtje”.
Rezultati është i qartë: më pak zëra të pavarur, më shumë vetëcensurë dhe më pak hapësirë për të rinjtë që duan të ndërtojnë karrierë mbi profesionalizëm. Kur media nuk prodhon kundërpeshë, ajo fillon të prodhojë heshtje.
Partitë si struktura autokratike
Problemi i elitës nuk mbaron te shteti apo ekonomia. Ai shtrihet edhe te partitë e mëdha, PS dhe PD, që prej vitesh funksionojnë si struktura të forta vertikale ku lidershipi ka marrë përmasa autokratike. Vendimmarrja është përqendruar lart, ndërsa qarkullimi i lirë i figurave poshtë është ngushtuar deri në minimum.
Në vend që të jenë shkolla të elitës, partitë janë shndërruar në filtra besnikërie. Promovohen ata që nuk sfidojnë qendrën, jo ata që e pasurojnë atë. Kjo e vret konkurrencën e brendshme dhe e bën politikën një lojë mbijetese, jo përfaqësimi.
PS: stabilitet me çmimin e mbylljes
Në PS, lidershipi i gjatë dhe i centralizuar ka prodhuar një organizëm politik të disiplinuar, por të mbyllur. Karriera brenda partisë varet shpesh nga afërsia me kryetarin dhe nga aftësia për të mos dalë nga linja. Kjo e bën partinë të fortë në sipërfaqe, por të varfër në qarkullim të elitave.
Figurat e reja mund të ngrihen vetëm nëse përshtaten me logjikën e pushtetit. Nëse kanë profil të pavarur, ndikim real apo prirje për sfidë, margjinalizohen ose neutralizohen. Kështu, partia prodhon më shumë administratorë të sistemit sesa liderë të rinj.
PD: përçarje pa hapje
PD ka pasur një tjetër problem: lidership të personalizuar, konflikte të brendshme dhe riciklim të të njëjtave figura. Në vend që përçarja të sillte hapje dhe reformim, shpesh ka sjellë vetëm rikthim rreth të njëjtit bërthamë njerëzish. Partia ka ndryshuar emra e etapa, por jo gjithmonë logjikë.
Mungesa e një kulture institucionale që e pranon ndryshimin si normalitet e ka bërë PD-në të mbetet peng i figurës së kryetarit dhe i cikleve të brendshme të varësisë. Si rezultat, shumë kuadro të afta nuk janë ngjitur dot, sepse partia nuk ka funksionuar si platformë zhvillimi, por si terren kontrolli.
Rrethi që e quan veten elitë
Kjo është thelbi i problemit: Shqipëria nuk ka mungesë individësh të aftë. Ka mungesë mekanizmash që i nxjerrin në krye njerëzit e duhur. Dhe kur partitë, biznesi dhe media funksionojnë mbi të njëjtën logjikë të lidhjes dhe kontrollit, atëherë rotacioni i elitës zëvendësohet me riciklim të aksesit.
Prandaj gjithmonë shohim të njëjtët emra, të njëjtat fytyra dhe të njëjtat rrethana. Sepse nuk kemi sistem që prodhon elitë, por sistem që mbron privilegjin. Dhe privilegji, kur bëhet normë, e shkatërron çdo mundësi për meritë.
Përfundimi
Problemi i Shqipërisë nuk është se nuk ka njerëz të aftë. Problemi është se aftësia nuk është kriter hyrjeje. Sa kohë që në këtë vend vendos lidhja dhe jo vlera, do të vazhdojmë të kemi një rreth të mbyllur që vetëshpallet elitë, por që në thelb është vetëm një mekanizëm i riciklimit të pushtetit.
Dhe derisa kjo logjikë të thyhet, Shqipëria nuk do të ketë elitë. Do të ketë vetëm akses, privilegj dhe emra që ndërrojnë vendet pa ndryshuar kurrë sistemin.
